دل آینۀ صورت غیب است و لیکن

شرط است که بر آینه زنگارنباشد

در کلام اهل دل ، آینه نماد و نشانی از هویت عملکردی دل است ،  آینه ، واقعیت ها را همانگونه که هست بی کم و کاست و بدون آلایش و اغراق مینمایاند و هیچگاه توقعی غیر از این از آینه نمیرود و این تنها مصداق عینی برای عملکرد دل است و اگر غیر از این باشد دل از هویت خویش فاصله گرفته است و آنگاه که دل از هویت خویش فاصله گیرد تعارض و دوگانگی در شخصیت انسان ظاهر میگردد و در ظاهر آن چیزی را به نمایش میگذارد که با باطن او همخوانی ندارد .

اینچنین است که انسان با شخصیت دوگانه و یاچندگانه هویت می یابد و در این مسیر و بنا به موقعیت و جایگاه شخصیتی و اجتماعی انسان ، پیامدها و عواقب متفاوتی را برای اعمال او میتوان متصور شد ، ضمیر ناخودآگاه ، اورا در شرایطی تأیید و تشویق مینماید و می پسندد که سایرین را مؤید و مشوق خویش بیابد و این میسر نمیگردد مگر آنکه آنان را نیز  همسان و همسوی خویش ببیند تا ازغربت بدر آید و دراین فضای همسان و همرنگ ، رسوائی تمایزناموجه او هویدا نگردد  .

در اینجا میتوان فهم نمود که چرا افرادی که در موقعیت و جایگاه اجتماعی برترو یا فرادست  قرار میگیرند فرودستان خود را مطیع و مرید و مؤید خویش می پسندند و هرگونه نقد ی را از ناحیه آنان برنمی تابند تا برتری خویش را پاس بدارند و این به تعبیر قرآن حکیم سرآغاز فساد انسان است : تلکَ الدّارالآخرة نجعلها للّذین لا یریدون علواً فی الارض و لا فساداً... (آن دار آخرت را برای آنانی قرار دادیم که اراده و قصدی برای برتری و فساد ندارند ...) .(1)

---------------------------------------------------

(1) - قصص 83